حقوق خانواده-نكاح منقطع

بند ۳ از ماده ۱۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر می گوید: خانواده عنصر طبیعی و اجتماعی است و حق دارد از جامعه و دولت انتظار داشته باشد.
به گزارش رهنمود، اصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز چنین مقرر داشته است.از آن جا كه خانواده واحد بنیادین جامعه اسلامی است، همه قوانین و مقررات و برنامه ریزی های مربوطه باید برای آسان كردن تشكیل خانواده و پاسداری از قداست آن و استواری روابط خانوادگی بر پایه اخلاق و حقوق اسلامی باشد.در این نكاح منقطع و رابطه آن با خانواده ویژگی منحصر به فرد قانون مدنی ایران است: نكاح منقطع از مختصات قوانین در ایران است و چنین تاسیسی در سایر كشورها وجود ندارد.
این قانون از دیدگاه مذهب جعفری كه مذهب رسمی كشور است و از جمله قوانین درخشان اسلام محسوب می شود كه به منظور شكل بخشیدن به روابط آزاد زن و مرد و جلوگیری از روابط نامشروع و حفظ و صیانت جامعه از فحشا وضع شده است.
رئیس شعبه دوم دادگاه تجدیدنظر استان در بیان تعریف خانواده می گوید: از خانواده در قوانین موضوعه تعریفی نشده است بر همین اساس حقوق دانان از آن تعاریف مختلفی ارائه داده اند.به عنوان مثال در حقوق خانواده آمده است:خانواده به معنی عام عبارت از گروهی است مركب از شخص و خویشان نسبی و همسر و گروهی كه از یكدیگر ارث می برند و گاهی تمام خویشان سببی را هم داخل دانسته اند.خانواده به معنای خاص عبارت از زن و شوهر و فرزندان تحت سرپرستی آن ها كه معمولا با هم زندگی كرده و تحت ریاست شوهر و پدر هستند.
محمد موهبتی همچنین در تعریف نكاح می افزاید: برای نكاح نیز مانند خانواده قانون تعریف نشده است اما تعاریف مشابه علمای اعلم حقوق ما را به عناصر آن رهنمون می سازد.به عبارتی دیگر نكاح قراردادی است كه به موجب ان زن و مرد در زندگی با یكدیگر شریك و متحد شده و خانواده ای تشكیل می دهند.منقطع در لغت به معنی بریده شده است و در اصطلاح، نكاح منقطع زناشویی است كه برای مدت محدودی واقع شده باشد.موهبتی معتقد است در مشروعیت عقد نكاح منقطع جای هیچ شك و شبهه ای نیست.وی با اشاره به سخن مرحوم علامه طباطبایی در این خصوص مبنی بر این كه در این نكاح میان مسلمانان معمول و دایر بوده و در زمان پیامبر اكرم (ص) و در این برهه از زمان به آن عمل می كردند بدون شك، اخبار بر مسلم بودن آن مطابقت دارد و هیچ مشكلی در آن نمی باشد ادامه داد:
همان طور كه گفته شد كمتر مطلعی از مبانی فقهی اسلام اصل مشروعیت نكاح منقطع را انكار كرده است.قرآن كریم نظر به مصالح اجتماعی و غیر قابل اجتناب، نكاح منقطع را با شرایط محدود كننده روا دانسته است و در حقوق اسلامی دلیلی بر منع نكاح منقطع وجود ندارد مگر پس از وفات اسلام كه آن هم نمی تواند دلیل مشروع باشد.این مقام قضایی افزود: ازدواج موقت از آن جهت تشریح شده است كه ازدواج دائم به تنهایی قادر نبوده است كه در همه شرایط و اوضاع و احوال، رفع احتیاجات بشر را بكند و انحصار به ازدواج دائم مستلزم این بوده كه افراد یا به رهبانیت موقت مكلف شوند و یا در ورطه كمونیسم جنسی غرق شوند.
موهبتی با تاكید بر این كه بدیهی و روشن است هیچ دختر و پسری در آن جا كه برایش زمینه یك زناشویی دائم و همیشگی فراهم باشد، خود را با یك امر موقت سرگرم نمی كند ادامه می دهد: منفوریت ازدواج موقت نیز در بین زنان به دلیل سوء استفاده هایی است كه مردان در این زمینه كرده اند، البته انتظار این كه ازدواج موقت به اندازه ازدواج دائم استقبال شود، به لحاظ این كه فلسفه ازدواج موقت، آمادگی نداشتن یا عدم امكان موقت با ازدواج دائم از لحاظ ماهیت تفاوتی ندارد و هر دو ازدواجند و هر دو باید با الفاظ مخصوص ازدواج صورت گیرند و اگر نكاح منقطع را به صیغه های مخصوص اجاره ای و كرایه بخوانند باطل است.به گفته وی ازدواج موقت بهترین راه برای كسانی است كه در آستانه ازدواج قرار گرفته و می خواهند توافق اخلاقی بین خویش و همسری را كه ازدواج با او را مد نظر دارند به دست آورند.زیرا در این صورت آنان می توانند مدتی با هم از طریق مشروع معاشرت كنند و از خصوصیات اخلاقی یكدیگر آگاه شوند تا پس از توافق اخلاقی، ازدواج موقت را به ازدواج دائم تبدیل كنند.
در ازدواج موقت تكلیف فرزندان حاصل از این ازدواج كاملا مشخص است در حالی كه فرزندان حاصل از روابط نامشروع، یكی از حادترین مشكلات اجتماعی عصر امروز است.محمد موهبتی معتقد است: نكاح منقطع از بسیاری جهات مانند نكاح دائم است.شرایط و موانع نكاح منقطع همان است كه در نكاح دائم آمده است به استثنای آن چه در ادامه خواهیم گفت.وی می افزید: آثار آن هم جز در مورد ارث و نفقه همان آثار نكاح دائم است به ویژه از لحاظ اولاد تفاوتی میان نكاح دائم و منقطع نیست.تفاوت های عمده نکاح منقطع و دائم در امور زیر است: مدت در نكاح منقطع شرط لازم است.
در ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی در این خصوص آمده است: نكاح وقتی منقطع است كه برای مدت معینی واقع شده باشد پس اگر نكاح منقطع ذكر نشود، بی شك نكاح منقطع واقع نخواهد شد.وی با بیان این نكته ادامه می دهد: البته این كه عقد باطل خواهد بود یا این كه تبدیل به نوع دائم می شود قانون مدنی صراحتی ندارد و میان فقها نیز اتفاق نظر نیست.موهبتی دومین تفاوت میان نكاح دائم و منقطع را، مسئله تعیین مهریه دانست و افزود: بر اساس ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی تعیین مهر از شرایط اساسی نكاح منقطع است و در این نكاح، عدم ذكر مهر در عضو موجب بطلان است.
وی گفت: این امر با نكاح دائم منافات دارد چرا كه در نكاح دائم عدم ذكر مهر یا شرط عدم آن موجب بطلان نكاح نمی شود.هر گاه مهر در نكاح منقطع مالیت نداشته یا مجهول باشد و یا شوهر قدرت بر تسلیم آن را نداشته باشد، این نكاح باطل است.همچنین در صورتی كه مال متعلق به درگیری مهر در نكاح منقطع قرار داده شود و مالك آن را اجازه ندهد، این نكاح نیز باطل است.سومین تفاوت میان این دو نكاح، مسئله نفقه است. ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی مقرر می دارد در عقد انقطاع زن حق نفقه ندارد مگر این كه شرط شده یا عقد مبنی بر آن جاری شده باشد.موهبتی می افزاید: بر اساس مفاد ماده ۱۱۰۲ قانون مدنی در نكاح دائم همین كه عقد واقع شود مرد به حكم قانون ملزم به دادن نفقه می شود.چهارمین تفاوت میان نكاح دائم و منقطع توارث زوجین است.
در نكاح منقطع زن و مرد از یكدیگر ارث نمی برند و در مورد این كه می توان شرط توارث قائل شد یا خیر نظرات مختلفی وجود دارد.
● طلاق
رئیس شعبه دادگاه تجدید نظر استان تفاوت پنجم بین این دو نكاح را این مسئله عنوان می كند كه در نكاح منقطع طلاق وجود ندارد و طلاق مخصوص عقد دائم است.وی ادامه می دهد: در نكاح منقطع مقررات طلاق اجرا نمی شود و جدایی زن و مرد با انقضا یا بذل مدت تحقق می یابد و بعد از آن نمی تواند رجوع كند و بر اساس ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی: طلاق مخصوص عقد دائم است.
محمد موهبتی تفاوت دیگر بین این دو نكاح را در مسئله میزان و مقدار وعده عنوان می كند و می افزاید: بر اساس موارد ۱۱۵۲ و ۱۱۵۱ قانون مدنی عده زوجه منقطعه پس از جدایی از همسر در غیر آبستن ۲ ماه است در حالی كه عده فسخ نكاح یا طلاق در نكاح دائم ۳ ماه است.

	تحلیل : روزنامه خراسان